Bánh chưng gù và mâm cỗ cúng tổ tiên tại Phú Thọ

Những món ăn được chế biến quanh khu vực núi Nghĩa Lĩnh, tỉnh Phú Thọ không phải là kiểu món ăn bạn có thể tìm thấy trên thực đơn của bất kỳ nhà hàng nào. Đó là ẩm thực nghi lễ — được định hình bởi địa lý, bởi ký ức về các vị vua và niềm tự hào đặc biệt của một vùng đất tự coi mình là cái nôi của văn minh Việt Nam.

Điều gì làm nên sự khác biệt của 'Bánh chưng' Phú Thọ

Hầu hết người Việt đều biết đến "bánh chưng" là loại bánh gạo nếp hình vuông ăn vào dịp Tết — với nhân đậu xanh và thịt ba chỉ béo ngậy, gói bằng lá dong và luộc trong nhiều giờ. Phú Thọ có một biến thể gọi là "bánh chưng gù" (đôi khi được gọi là bánh chưng gai), và nó khác biệt với phiên bản tiêu chuẩn ở những điểm rất đáng chú ý.

Lá dong được sử dụng ở đây lấy từ các khu rừng quanh các huyện vùng cao của Phú Thọ — đặc biệt là khu vực gần Thanh Sơn và Tân Sơn, nơi độ ẩm và độ cao tạo ra những chiếc lá có sắc xanh đậm và hương thơm nồng nàn hơn so với loại lá ở vùng đồng bằng. Khi bánh được luộc chín, hương lá này thấm sâu vào từng hạt nếp theo cách mà các phiên bản ở vùng thấp không thể sao chép được.

Hình dáng của bánh cũng rất đặc biệt. Trong khi bánh chưng Tết tiêu chuẩn có hình vuông vức, bánh chưng gù lại tròn trịa và gọn gàng hơn — hình dáng giống một chiếc gối hơn là một viên gạch. Những người phụ nữ địa phương làm bánh cho biết hình dáng này bắt nguồn từ cách các bà, các mẹ gói bánh, một kỹ thuật được truyền miệng giữa các gia đình thay vì được ghi chép lại ở bất cứ đâu.

Phần nhân bánh ít ngọt hơn so với các phiên bản kiểu Saigon. Đậu xanh được giã thô hơn, thịt lợn được nêm nhiều tiêu đen hơn và tỷ lệ mỡ cao hơn — nghe có vẻ ngậy nhưng thực tế lại giúp bánh không bị cứng sau khi nguội. Hãy thử cắt bánh ăn vào sáng hôm sau, bạn sẽ hiểu tại sao.

Giá tại các sạp hàng quanh khu di tích Đền Hùng dao động khoảng 25.000–40.000 VND mỗi chiếc tùy kích cỡ. Trong thời gian diễn ra Lễ hội Đền Hùng vào tháng Ba âm lịch, các tiểu thương bày bán dọc con đường lên Đền Thượng cùng với các lễ vật khác.

Mâm cỗ Lễ hội Đền Hùng

Lễ hội Đền Hùng — diễn ra vào ngày 10 tháng Ba âm lịch, thu hút hàng trăm nghìn người hành hương về núi Nghĩa Lĩnh — không chỉ là một sự kiện tôn giáo mà còn là một sự kiện ẩm thực. Các gia đình leo núi mang theo lễ vật chuẩn bị từ nhà: bánh chưng gù, bánh giầy (cặp đôi với bánh chưng trong truyền thuyết), mâm ngũ quả và xôi nếp.

"Xôi" — món ăn trung tâm ở đây theo cách mà không phải lễ hội nào ở Việt Nam cũng có. Xôi Phú Thọ được nấu trong ống tre trên bếp củi để dâng cúng, tạo nên mùi thơm khói thoang thoảng và giữ ấm được lâu trong suốt hành trình leo núi dài. Xôi trắng và xôi gấc là hai loại phổ biến nhất, trong đó màu đỏ của xôi gấc được coi là mang lại điềm lành.

Đối với những người đến để thưởng thức ẩm thực, các quầy hàng dưới chân núi và khắp thành phố Việt Trì — tỉnh lỵ của Phú Thọ, cách Hanoi khoảng 80 km về phía tây bắc — buôn bán rất tấp nập các đặc sản địa phương vốn khó vận chuyển đi xa nên gần như không được biết đến ngoài khu vực này.

Ảnh của Valeria Drozdova trên Pexels

'Thịt chua' — Đặc sản thịt lợn muối của Phú Thọ

Món ăn đáng thử nhất chính là "thịt chua", món thịt lợn lên men của Phú Thọ — không nên nhầm lẫn với "nem chua", loại nem cuốn kiểu miền Nam. Thịt chua Phú Thọ được làm từ bì lợn và thịt nạc trộn với thính gạo rang và gia vị địa phương, sau đó gói chặt trong lá chuối và để lên men từ ba đến năm ngày. Kết quả là món ăn có vị chua, thơm nồng và chắc thịt — được phục vụ ở nhiệt độ phòng cùng tỏi tươi, ớt thái lát và đôi khi là mắm tép pha loãng với chanh.

Món này xuất hiện trên hầu hết các bàn ăn vào dịp lễ hội. Người dân địa phương thường ăn món này như đồ nhắm cùng "bia hơi" rót từ các bình nhựa tại các quán vỉa hè ở Việt Trì, hoặc ăn kèm với xôi trong một bữa ăn chính. Tìm thấy món này bên ngoài Phú Thọ là điều thực sự khó khăn — thời gian lên men rất khắt khe và món ăn không chịu được việc vận chuyển đường dài.

Các món ăn khác đáng thử

Phú Thọ cũng có truyền thống mạnh mẽ về các món cá sông từ sông Lô và sông Đà, cả hai con sông đều chảy qua tỉnh. "Cá chép nướng" — cá chép nướng ướp sả và nghệ — rất phổ biến tại các nhà hàng ven sông ở Việt Trì và thị xã Phú Thọ, cách khu di tích đền khoảng 12 km.

"Canh chua cá" ở đây sử dụng chất tạo chua làm từ quả cóc (một loại quả xanh vị chua phổ biến ở miền Bắc) thay vì me như các phiên bản miền Nam — hương vị sắc nét và ít ngọt hơn, gần giống với những gì bạn sẽ nếm thử ở Hà Giang hoặc Tuyên Quang.

Đối với bữa sáng, món "bánh cuốn" địa phương — bánh tráng hấp — mỏng hơn phiên bản Hà Nội và được phục vụ với nước mắm đậm đà hơn, đôi khi đi kèm với một bát nước dùng nhỏ để bạn chan trực tiếp vào đĩa bánh.

Ảnh của Toàn Đỗ Công trên Pexels

Cách đi lại và thời điểm nên đi

Việt Trì cách Hà Nội khoảng 80 km qua Quốc lộ 2 — mất khoảng 1,5 đến 2 giờ đi ô tô, hoặc khoảng 2,5 giờ đi xe khách từ bến xe Mỹ Đình (giá vé khoảng 80.000–100.000 VND). Khu di tích Đền Hùng cách trung tâm thành phố thêm 12 km nữa.

Thời gian diễn ra lễ hội — ngày 10 tháng Ba âm lịch, thường rơi vào tháng Tư — là lúc ẩm thực phong phú và sống động nhất. Tuy nhiên, bánh chưng gù và thịt chua vẫn có sẵn quanh năm từ các nhà sản xuất ở các làng quanh huyện Thanh Sơn nếu bạn chịu khó tìm hỏi.

Lưu ý thực tế

Hầu hết các quầy hàng thực phẩm quanh khu di tích chỉ nhận tiền mặt; hãy mang theo tiền lẻ (mệnh giá 10.000–50.000 VND) vì tiền lẻ thường thiếu hụt trong những ngày lễ hội đông đúc. Nếu bạn mua bánh chưng gù để mang về, hãy chọn những chiếc bánh còn ấm — những chiếc bánh đã để từ sáng sẽ nhanh chóng mất đi hương thơm của lá.