Ẩm thực trong tang lễ Việt Nam không phải là chuyện phụ. Đó chính là một phần của nghi lễ. Dù bạn đang dự một ngày giỗ trong một ngôi nhà phố ở Hanoi hay một bữa tiệc ở vùng nông thôn Đồng bằng sông Cửu Long, các món ăn trên bàn thờ và bàn tiệc đều tuân theo một "ngữ pháp" ngầm định mà mọi gia đình đều hiểu — ngay cả khi họ không phải lúc nào cũng giải thích được lý do tại sao.
Bàn thờ trước, khách mời sau
Trước khi bất kỳ ai ăn, tổ tiên phải là người dùng trước. Cốt lõi của phong tục tang lễ và ngày giỗ của người Việt là mâm cúng đặt trên bàn thờ gia đình. Đây không phải là vật trang trí. Niềm tin — xuyên suốt các truyền thống Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian — là người đã khuất cần được nuôi dưỡng trong thời gian tang chế và vào mỗi ngày giỗ hàng năm.
Một mâm cúng tiêu chuẩn bao gồm cơm trắng, một bát canh, trái cây, nhang đèn và ít nhất một món mặn. Ở nhiều gia đình miền Bắc, "xôi" (thường được đơm thành đĩa hoặc khuôn, đôi khi nhuộm vàng bằng nghệ hoặc xanh bằng lá dứa) là món không thể thiếu. Xôi có độ dẻo, chắc bụng và mang tính nghi lễ cao — nó xuất hiện trong cả lễ đầy tháng, đám cưới và đám tang. Một bát "cháo" cũng có thể đi kèm, với quan niệm rằng người mới khuất có thể cần một món gì đó dễ tiêu hóa.
Việc bày biện trái cây cũng tuân theo logic riêng. Chuối, xoài và thanh long thường xuất hiện, được sắp xếp theo số lẻ. Đặc biệt trong các gia đình miền Nam, mâm ngũ quả phản ánh cùng một cách bày trí được sử dụng trong dịp Tet, kết nối nhịp điệu của sự sinh tử và năm mới thành một cử chỉ biểu tượng thống nhất.
Bữa cơm cúng sau tang lễ: Những món được nấu
Sau khi chôn cất hoặc hỏa táng, gia đình sẽ tổ chức một bữa ăn cho tất cả những người đã đến dự. Tùy thuộc vào vùng miền và điều kiện kinh tế của gia đình, bữa ăn có thể là những món cơm nhà giản dị hoặc một bữa tiệc lớn phục vụ hàng trăm khách.
Ở miền Bắc — Hà Nội và các tỉnh lân cận — bạn thường sẽ thấy "giò lụa", thịt kho trứng, rau xào và cơm trắng. "Banh chung" — món bánh nếp vuông vức nhân thịt và đậu xanh — đôi khi cũng xuất hiện, đặc biệt nếu đám tang rơi vào gần dịp Tết. Canh hầu như luôn có mặt: canh xương heo nấu trong, hoặc đôi khi là "bun rieu" ở những gia đình muốn một món ăn đậm đà hơn.
Tại miền Trung, quanh Hue, bàn tiệc tang lễ phản ánh xu hướng của vùng đất này: vừa cầu kỳ vừa chừng mực. Bạn có thể thấy những đĩa thức ăn nhỏ hơn, cách trình bày tinh tế hơn, và khả năng cao là sự xuất hiện của "banh canh" — sợi bánh dày trong nước dùng đậm đà — cùng với các loại mắm tôm, mắm ruốc đặc trưng của khẩu vị miền Trung. "Bun bo Hue", với hương vị sả và mắm ruốc nồng nàn, cũng có thể xuất hiện trong các buổi tụ họp lớn hơn.
Ở miền Nam — Sài Gòn, các tỉnh miền Tây, Cần Thơ — bữa tiệc thường phong phú và thịnh soạn hơn. Heo quay nguyên con rất phổ biến trong các ngày giỗ lớn, đặc biệt là giỗ đầu và giỗ hết (3 năm). "Hủ tiếu" đôi khi xuất hiện bên cạnh "banh xeo" — món bánh xèo giòn rụm với bột nghệ — cùng những đĩa rau sống và thảo mộc tươi ngon. Các gia đình miền Nam có xu hướng nấu với số lượng lớn và giữ bàn tiệc kéo dài hơn.
Ảnh: quang vinh trên Pexels
Giỗ chạp: Ngày giỗ là sự kiện thường niên
Truyền thống tang chế tốn nhiều công sức chuẩn bị nhất của người Việt không phải là đám tang — mà là "giỗ chạp", bữa tiệc giỗ hàng năm. Mỗi năm, vào đúng ngày âm lịch của người đã khuất, gia đình sẽ nấu một bữa cơm đầy đủ, mời người thân và bạn bè gần gũi đến ăn cùng để tưởng nhớ người đã mất.
Đây không phải là một dịp buồn bã. Nó ồn ào, đông đúc và thường có vài vòng rượu đế. Bàn thờ được cúng một mâm cơm đầy đủ trước — một phiên bản thu nhỏ của tất cả những gì khách sẽ ăn — và nhang khói luôn nghi ngút. Sau đó, mọi người cùng ngồi vào bàn.
Thực đơn cho ngày giỗ thường được chọn lọc dựa trên những món mà người đã khuất yêu thích khi còn sống. Một người bà thích ăn "mi quang" — món mì vàng nghệ từ Quảng Nam — có thể được con cháu nấu món này mỗi năm vào ngày giỗ bà. Một người ông từng nuôi gà có thể được tưởng nhớ bằng một con gà luộc nguyên con, chấm cùng muối tiêu chanh. Việc cá nhân hóa thực đơn này là một trong những cách các gia đình Việt giữ cho người đã khuất luôn hiện diện trong cuộc sống hàng ngày, thay vì chỉ là những nghi thức trừu tượng.
Ảnh: Vietnam Tri Duong Photographer trên Pexels
Đồ chay và tang lễ Phật giáo
Đối với những gia đình theo đạo Phật nghiêm ngặt, trong 7 ngày đầu sau khi mất — và đôi khi là lễ 49 ngày — các bữa ăn sẽ hoàn toàn là đồ chay. "Đồ chay" trong bối cảnh này không hề đơn giản. Các đầu bếp trong chùa và những người nội trợ khéo léo có thể tạo ra những món ăn tinh xảo, mô phỏng hình dáng của thịt bằng đậu phụ, mì căn và nấm. Một đĩa giò lụa chay, món thịt kho giả mặn, canh đậu phụ — tất cả đều được bày lên bàn thờ và mời khách dùng như một hành động tạo phước cho kiếp sau của người đã khuất.
Các nhà sư hoặc ni cô được mời đến tụng kinh trong thời gian tang lễ luôn được phục vụ đồ chay, và việc gia đình cùng khách mời ăn chay cùng họ trong những ngày này được coi là một hành động tôn trọng.
Một vài lưu ý thực tế cho người quan sát
Nếu bạn được mời đến dự một ngày giỗ của người Việt với tư cách là khách nước ngoài, hãy mang theo trái cây hoặc một phong bì tiền nhỏ — đừng bao giờ chỉ mang hoa, và tuyệt đối không mang hoa cúc (vì đây là loài hoa dành riêng cho tang lễ). Hãy ăn khi được mời, nhận chén rượu nếu được mời và đừng vội vã ra về. Việc ngồi lại bàn ăn chính là một hình thức chia buồn. Thức ăn là cách gia đình cho bạn thấy rằng họ vẫn đang gắn kết với nhau.
