Việt Nam không chỉ là quốc gia của cà phê. Từ rất lâu trước khi "cà phê sữa đá" trở thành thức uống mà du khách quốc tế thường gắn liền với nơi này, trà — hay "trà" — đã là cách người ta bắt đầu ngày mới, chốt một thương vụ làm ăn, hay đơn giản là ngồi hàn huyên cùng hàng xóm. Những khác biệt về vùng miền là có thật và rất đáng để tìm hiểu.
Thái Nguyên — Chuẩn mực trà xanh
Nếu ai đó ở Hanoi mời bạn một chén trà xanh mà không giải thích gì thêm, rất có khả năng những lá trà đó đến từ tỉnh Thái Nguyên, cách thủ đô khoảng 80 km về phía bắc. Xã Tân Cương, một quãng đường ngắn bên ngoài thành phố Thái Nguyên, là nơi trồng những mẻ trà quý giá nhất. Thổ nhưỡng nơi đây — đất feralit giàu sắt ở độ cao khoảng 200–300 m — mang lại cho trà vị hậu ngọt thanh, gần như không có vị chát nếu pha đúng cách.
Người địa phương thường pha trà đậm: khoảng 5–7 g trà cho 150 ml nước ở nhiệt độ 80–85°C. Nước nóng hơn sẽ làm chén trà bị chát gắt. Bạn sẽ thấy trà Thái Nguyên được bán trong các túi hút chân không tại hầu hết các siêu thị ở miền Bắc (30.000–80.000 VND mỗi 100 g tùy loại), nhưng cách tốt nhất để mua là từ các hộ sản xuất nhỏ ở Tân Cương, những người thường dựng sạp bên đường vào mùa thu hoạch, thường là tháng 4–5 và tháng 9–10.
Đây là loại trà gắn liền nhất với "trà sen", truyền thống ướp trà bằng cách để lá trà qua đêm bên trong những bông sen tươi — một quy trình tốn nhiều công sức giải thích lý do tại sao trà sen ngon có giá từ 500.000–2.000.000 VND mỗi 100 g.
Hồ Tây, Hà Nội — Sen Tây Hồ
Nói về trà sen: Hà Nội có một phiên bản đặc biệt của riêng mình. "Sen Tây Hồ" — trà ướp sen Hồ Tây — sử dụng cánh hoa và gạo sen từ giống sen hồng trồng riêng tại Hồ Tây, được thu hoạch thủ công vào sáng sớm trước khi hoa nở rộ. Quy trình ướp trà ở đây có thể bao gồm việc rải trà xen kẽ với gạo sen tươi nhiều lần trong vài ngày.
Sen Tây Hồ ngon thực sự rất hiếm. Sản lượng nhỏ, mùa sen ngắn (khoảng tháng 6–7), và công việc hầu như hoàn toàn thủ công. Hãy chuẩn bị chi từ 2.000.000–5.000.000 VND mỗi 100 g cho sản phẩm chính gốc từ các nhà cung cấp uy tín quanh quận Tây Hồ. Bất cứ thứ gì rẻ hơn đáng kể trong các cửa hàng lưu niệm gần như chắc chắn đã được ướp hương nhài hoặc hương liệu tổng hợp. Nếu bạn thực sự muốn mua, hãy hỏi tại các quán trà lâu đời dọc đường Thanh Niên — một vài cơ sở gia đình ở đó đã làm nghề này qua nhiều thế hệ.
Yên Bái — Shan Tuyet
Phía bắc Thái Nguyên, lên đến những vùng cao hơn của tỉnh Yên Bái, đặc tính của trà thay đổi hoàn toàn. "Shan tuyet" — nghĩa là trà trên núi tuyết — mọc trên những cây cổ thụ, một số cây ước tính đã vài trăm năm tuổi, ở độ cao 800–1.400 m tại xã Suối Giàng và các khu vực lân cận. Đây không phải là những bụi trà được canh tác; chúng là những cây cổ thụ, có cây cao tới 5–10 m, được thu hoạch bởi những người leo núi.
Lá trà to hơn, hương vị sâu và đậm đà hơn — gần như có vị đất — với hậu vị dài, mát lạnh. Vì cây mọc ở độ cao nơi sương mù buổi sáng dày đặc và nhiệt độ giảm mạnh vào ban đêm, quá trình sinh trưởng diễn ra chậm và sản lượng thấp. Shan tuyết được chế biến thành trà xanh, trà trắng hoặc trà lên men nhẹ tùy theo nhà sản xuất. Một loại bạch trà shan tuyết ngon từ người trồng uy tín ở Suối Giàng có giá khoảng 300.000–600.000 VND mỗi 100 g và hoàn toàn xứng đáng với số tiền đó.
Dành cho du khách: Suối Giàng có thể đến từ thị trấn Nghĩa Lộ ở Yên Bái, hoặc là một điểm dừng chân khi lái xe trên cung đường Ha Giang loop từ phía tây. Xã này có các lựa chọn homestay, và một vài hợp tác xã địa phương chào đón du khách trong mùa thu hoạch.
Ảnh của Thuan Pham trên Pexels
Bắc Kạn — Atam và Phú Lợi
Tỉnh Bắc Kạn, phía đông Yên Bái và tây bắc Lạng Sơn, không nổi tiếng như Thái Nguyên, nhưng đã âm thầm sản xuất trà xanh chất lượng trong nhiều thập kỷ. Các huyện Chợ Đồn và Bắc Kạn có những trang trại quy mô nhỏ trồng loại trà hiếm khi rời khỏi tỉnh — hầu hết được tiêu thụ tại địa phương hoặc bán trong thị trường vùng cao phía bắc.
Điều làm cho trà Bắc Kạn trở nên thú vị là phong cách chế biến: sao trà lâu hơn một chút so với trà xanh Thái Nguyên, tạo nên vị thơm nồng, gần như có chút vị bùi của hạt. Loại trà này ít tinh tế hơn, dễ pha hơn và thực sự rẻ — 20.000–40.000 VND mỗi 100 g tại các chợ địa phương. Thị trấn Bắc Kạn có một chợ sáng khá thú vị nơi các tiểu thương bán trà cùng với những người bán rau củ và gia vị. Đó là loại trà bạn uống trong một chiếc chén sứ đã mẻ trên bàn nhựa, đó chính xác là bối cảnh phù hợp nhất cho nó.
Tây Nguyên — Đà Lạt và câu chuyện về trà Oolong
Tây Nguyên, đặc biệt là khu vực quanh Da Lat và Bảo Lộc ở tỉnh Lâm Đồng, là vùng sản xuất trà oolong và trà đen chính của Việt Nam. Phần lớn trà được xuất khẩu, nhưng thị trấn Bảo Lộc có một cụm các nhà máy trà cung cấp dịch vụ thử trà, và trà oolong từ đây — thường được trồng từ các giống trà Đài Loan được đưa vào từ những năm 1990 — sạch và thơm hương hoa hơn bạn tưởng.
Bảo Lộc cách Đà Lạt hai giờ lái xe về phía nam trên Quốc lộ 20. Nếu bạn đi ngang qua, nhà máy trà Rạng Đông có khu vực dành cho khách tham quan và bán hàng trực tiếp. Hãy mong đợi mức giá 100.000–200.000 VND mỗi 100 g cho loại oolong ngon.
Ảnh của Pragyan Bezbaruah trên Pexels
Cách thưởng thức trà tại Việt Nam
Việt Nam không có nghi thức trà đạo trang trọng như Nhật Bản hay Trung Quốc, nhưng có những thói quen đáng tôn trọng. Trà hầu như luôn được mời khách trước khi bắt đầu bất kỳ cuộc trò chuyện nào — từ chối trà được coi là hơi bất lịch sự. Chén trà đầu tiên thường được rót ra để tráng chén và lá trà. Trà xanh được uống nguyên bản; thêm đường hoặc sữa là điều không phổ biến trừ các cửa hàng trà sữa. Nước trà được châm thêm liên tục cho đến khi lá trà nhạt vị.
Trà xanh miễn phí là tiêu chuẩn tại hầu hết các quán pho và banh mi ở miền Bắc. Đó là sự hiếu khách thầm lặng, không phải là một tính năng — nhưng sau ba chén, bạn sẽ bắt đầu nhận ra khi nào trà ngon.
Lưu ý thực tế
Thời điểm tốt nhất để mua trà trực tiếp từ các trang trại là trong vụ thu hoạch mùa xuân (tháng 3–5) hoặc vụ thu hoạch mùa thu (tháng 9–10). Bao bì hút chân không giữ cho trà xanh tươi ngon trong 6–12 tháng. Đối với riêng Sen Tây Hồ, hãy mua từ các nhà cung cấp ở quận Tây Hồ, Hà Nội, không nên mua từ các cửa hàng lưu niệm ở Phố Cổ.
